PeyamaKurd - Yaptırımlar, petrol satışında bağımlılık, enflasyon ve giderek derinleşen su krizi. İran yönetimi, ülkeye yayılan protesto dalgasını dizginleyebilecek mi?
ABD merkezli düşünce kuruluşlarından National Security Journalda, İranda son günlerde hızla yayılan protesto dalgasının nedenlerinin ve gelişmelerin olası sonuçlarının değerlendirildiği bir analiz yayınlandı.
İran ve Rojhilatta son günlerde yaşanan protestolar, daha önce yaşanan protestolardan çok farklı dinamikleri kapsadığı dikkat çekilen analizde, özellikle ekonomik sıkıntılar ve su krizi gibi gerekçeler nedeniyle İran hükümetini zor günler beklediği tespiti yapıldı.
Ayrıca; İranda yaşanan bu sıkıntıların sebep ve olası sonuçlarına ilişkin değerlendirmeler de ele alındı.
Protestolar, İranın siyasi düzenine yapılıyor
İranda son günlerde yaşanan protesto dalgası, hükümeti ekonomi, enerji ve su sorunlarının arasında, son yıllardaki en zayıf konumda olduğu bir anda vuruyor denilen analiz şöyle devam etti:
Son günlerde, derinleşen ekonomik kaosun tetiklediği gelişmeler İran genelinde genişleyen bir protesto dalgasına neden oldu. İran tarafından verilen resmi bilgilere göre, içerisinde İran güvelik görevlilerinin de bulunduğu en az 20 kişinin ölürken, yaşananlar yaklaşık 1.000 kişinin de tutuklanmasına neden oldu.
Ancak protestoların kökü ekonomik baskılarda olsa da halkın şikayetleri bunun çok ötesine geçerek İranın siyasi düzeniyle ilgili daha derin bir çatışmayı da öne çıkardı.
İranın temel dinamikleri sarsılıyor
Önceki protesto dalgalarından farklı olarak bu yaşananlarda, bir ülkenin temel dinamikleri olan ekonomi ve su krizi gibi yaşam standartlarının sürdürülebilirliğinin aynı anda çökmesiyle ortaya çıktı.
Bu da İran rejiminin daha önce hiç karşılaşmadığı sistematik bir krizle karşı karşıya olduğunu gösteriyor.
Özellikle su sorununu, yaşamsal bir sorun olmaktan çıkıp siyasi bir kırılma noktasına dönüşmesi ilk defa görülüyor ve 90 milyondan fazla nüfusa sahip ülke, yarım asırdan fazla süredir en kötü su krizini yaşıyor. Su kaynakları tükeniyor, nehirler kuruyor ve şehirler ve iller arasında su kısıtlamaları yayılıyor.
Dahası, İranın su krizi, huzursuzluğu daha da yoğunlaştıran uzun süreli elektrik kesintilerine doğrudan katkıda bulunuyor.
Zira; İranda elektrik üretimi, su yoğun altyapıya büyük ölçüde bağımlı ve kronik elektrik kesintileri artık günlük yaşamını devam ettiremeyen halkta, anında siyasi öfkeye dönüşüyor.
Ayrıca ABD yaptırımları, İranın petrol ihracat tabanını ciddi şekilde kısıtlayarak alıcı havuzunu keskin bir şekilde daraltmış durumda. çin şu anda İranın ham petrol ihracatının tahmini yüzde 90ını oluşturuyor ve Tahranı neredeyse tamamen bağımlı bir konuma getiriyor.
çok sayıda uzmana göre bu asimetri, çinin şartlarını İrana dikte etmesine, büyük indirimler almasına, ödemeleri geciktirmesine ve sık sık nakit yerine takas anlaşmaları yapmasına olanak tanıyor.
Petrol gelirleri İran devletinin bel kemiği olmaya devam ettiğinden, petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar veya alıcıların davranışları rejimin mali kapasitesini doğrudan zayıflatıyor.
Petrol, döviz kıtlığı ve mali şok
Venezuelanın uluslararası pazarlara yeniden girmesi senaryoları da dahil olmak üzere, küresel petrol fiyatlarında herhangi bir sürdürülebilir düşüş, Tahran hükümetinin için ani ve ciddi bir mali şoka sokabilir.
Aynı zamanda, döviz kıtlığı rejimi riyal üzerinde aşırı kontroller uygulamaya zorluyor. İran şu anda dolar başına yaklaşık 42.000 riyal olan resmi döviz kurunu, bunun birçok katı olan paralel piyasa kuruyla birlikte sürdürmeye çalışıyor.
Bu büyük uçurum, günlük ekonomik hayatı üç şekilde bozuyor:
Birincisi, enflasyon krizini İran tarihinde görülmemiş seviyeye çıkarıyor. Resmi verilere göre Aralık 2025te enflasyon oranı %42,2ye ulaşırken, gıda fiyatları %72, sağlık ve tıbbi ürünler ise yıllık bazda %50 arttı.
İkincisi, emekli maaşları ve tasarrufların erimesi, hane halklarını uzun vadeli planlamadan vazgeçip hayatta kalma moduna geçmeye zorluyor ve Riyalden sert varlıklara kaçışı hızlandırıyor.
Üçüncüsü ise, para birimine olan güvenin kaybı, hükümetin İranı yönetme yeteneğini doğrudan zayıflatıyor. Riyal artık değer saklama aracı olarak işlev görmediğinde, vergilendirme, bütçeleme ve fiyat kontrolleri güvenilirliğini yitiriyor.
Gelinen noktada İran Dini lideri Hamaney şimdi çok kritik seçimlerle karşı karşıya.
Bu koşullar altında kontrolü sürdürmek, devletin ekonomik ve zorlayıcı kapasitesinin geri kalanını tüketmesine neden olabilir. Hamaney ve İran, bu protestoları bu sıkı politikalarla atlatabilir, ancak çok sayıda uzmana göre bu, sadece sorunların biraz daha ötelenmesi anlamına gelebilir.