ANALÎZ - Îran dikare heta kengî berxwe bide?

PeyamaKurd - Şerê ku 28ê Sibata 2026an ji aliyê Îsraîl û Amerîkayê li dijî Îranê hatiye destpêkirin û Îran jî bi moşekên balîstîk û dronên xwekuj bersivê dide, hefteyekê li pey xwe dihêle. Şer her diçe gur dibe û rejîma Îranê tevî windahiyên mezin ên serkirdayetiya xwe, niha jî jêrxaneya xwe ya aborî bi temamî ji dest dide. Pirsa ku wê Îran çiqas bikare berxwe bide niha rojeva sereke ya raya giştî ya Cîhanê ye.

Îran di şerê li dijî Îsraîl û DYAyê de di qonaxa herî xirab a aboriya xwe de ye. Li gorî rapora IMF ya cotmeha 2025an, aboriya Îranê di nava deh salên dawî de tûşî "hilweşînek bîstûdirêj" bûye. Di sala 2025an de rêjeya geşepêdanê tenê di navbera %0,3 û %0,6an de maye ku ev tê wateya rawestîna aboriyê. Bankeya Cîhanî jî hişyarî dabû ku di sala 2026an de dê aboriya welat bikeve nav rawestîneke tam û tarî.

Enflasyon û ketina nirxê dirav

Tabloya aborî ya Îranê gelekî reş e; di dawiya sala 2025an de enflasyon gihîştiye %48,6an û bihayê xurekên sereke %70 zêde bûye. Krîza herî mezin di nirxa Tûmen de tê dîtin. Beriya şoreşa 1979an dolarek 7 Tûmen bû, lê di kanûna 2025an de dolarek gihîşt 175 hezar Tûmenî. Ji bo ku Tahran bikaribe balansa budceya xwe biparêze, divê bermîla petrolê bibe 163 dolar, ku ev du qatî bihayê bazarê yê îro ye.

Sektora petrolê û bandora cezayan

Petrol ku wekî rehê jiyanê yê aboriya Îranê tê dîtin, niha bûye sedema hilweşînê. Ji sala 2018an ve ji ber cezayên navdewletî, Îranê 450 mîlyar dolar zirar ditiye. Piştî destpêkirina şer di 28ê sibatê de, hinardekirina petrolê ji 1,5 mîlyon bermîlî daketiye 102 hezar bermîlan. Her wiha, hikûmetê %51ê dahata petrol û gazê rasterast ji bo Supaya Pasdaran (DMO) veqetandiye û pişka xizmetên giştî kêm kiriye.

Karesata civakî û serhildanên gel

Hilweşîna aborî bandoreke giran li jiyana xelkê kiriye. Li gorî daneyên sala 2024an, %57ê nifûsa Îranê bi pirsgirêka kêmxurekiyê re rû bi rû ne. Di dawiya sala 2025an de ji ber birîna elektrîkê, buhabûna dermanan û bêqîmetbûna pereyê neteweyî, li 31 parêzgehan xwepêşandanên mezin dest pê kirin. Tê gotin ku di van çalakiyan de zêdetirî 36 hezar kesan jiyana xwe ji dest dane ku ev di dîroka piştî şoreşê de hejmara herî zêde ye.

Bihayê şer ji bo aliyan

Bihayê şer ne tenê ji bo Îranê, ji bo Amerîka û Îsraîlê jî giran e. Tê texmînkirin ku operasyonên leşkerî yên DYAyê rojê 60 mîlyar dolar in û dibe ku bi giştî bibe 210 mîlyar dolar. Li aliyê Îsraîlê jî mesrefa rojane 725 mîlyon dolar e. Lê belê ji bo Îranê, mesrefa rojane ya şer di navbera 100-150 mîlyon dolarî de ye. Analîst dibêjin Îran dikare bi dronên erzan şerekî "navber" bidomîne, lê nikare li ber şerekî dijwar ê demdirêj rabe.

Herî zêde du mehan dikare berxwe bide

Piştî ku di 1ê adarê de Elî Xameneyî hat kuştin, lîderên nû yên Îranê sînyalên muzakereyê didin. Saziyên navdewletî yên wekî Oxford Economics pêşbînî dikin ku şerê dijwar herî zêde du mehan bibe. Donald Trump jî diyar kir ku ev pêvajo dikare di 4-5 hefteyan de bi dawî bibe.

Îran niha di navbera man û nemanê de ye û hewl dide beriya ku aboriya wê bi temamî îflas bike, bi rêya dîplomasiyê dergehekî xelasiyê bibîne.